RSS Feed for This PostCurrent Article

Deugden

Een van de dingen die ik zo prettig vind aan het Objectivisme is de helderheid waarmee concepten gedefinieerd worden. En dan vooral zoals Ayn Rand het kan zeggen. Bijvoorbeeld als het over “deugden” en “waarden” gaat. Onderwerpen waarover tegenwoordig heel wat geschreven wordt in Nederland.

Zo stond sociaal-psycholoog Prof. Jan Pieter van Oudenhoven in de NRC van dinsdag 27 mei met een onderzoek naar deugden bij gelovigen en niet-gelovigen. Om uit te zoeken of gedeelde deugden misschien kunnen worden aangegrepen om integratie van allochtonen te bevorderen. Guess what? Deugden hebben een nationaal karakter.

Dat verbaast mij in het geheel niet, gezien de achterliggende doelstelling van het onderzoek. We worden weer eens een bepaald straatje in gedirigeerd. Niet dat ik iets tegen integratie heb, integendeel, maar er moet wel wat vrije keuze bijkomen. Ik word liever uit interesse naar de ander getrokken dan door de overheid naar elkaar geduwd.

Laten we eens kijken wat prof van Oudenhoven ons allemaal te vertellen heeft.

Een deugd is een moreel goede eigenschap die aan het individu is gebonden, zoals rechtvaardigheid of moed of liefde. Deugden zijn te leren. Waarden zoals democratie of schoonheid zijn abstract, die liggen buiten onszelf. Die zijn moeilijk om te zetten in gedrag.

Wat heeft Ayn Rand daarop te zeggen. Ik grijp naar “Galt’s Speech” uit Rand’s Magnum Opus “Atlas Shrugged” uit 1957, in de vertaling van Renate Kloosterhuis.

Een wezen met een wilsbewustzijn heeft geen automatische gedragslijn. Hij heeft een waardencode nodig om als leidraad voor zijn handelen te dienen. “Waarde” is datgene wat men probeert te verkrijgen en te behouden, “deugd” is de handeling waardoor iemand haar verwerft en behoudt. “Waarde” vooronderstelt een antwoord op de vraag: van wie of voor wat? “Waarde” vooronderstelt een maatstaf, een doel en de noodzaak tot handelen ten opzichte van een alternatief. Waar geen alternatieven zijn, zijn geen waarden mogelijk.

(…)

Geluk is die staat van bewustzijn die voortkomt uit het bereiken van iemands waarden. Een moraliteit die u durft te vertellen dat u het geluk zult vinden door van uw geluk af te zien – de mislukking van uw waarden te waarderen – is een onbeschaamde loochening van de moraliteit.

(…)

Het doel van moraliteit is u te leren niet te lijden en te sterven, maar te genieten en te leven. (…) Het enige morele doel van de mens is zijn eigen geluk, maar alleen zijn eigen deugd kan dat bereiken.

Het citaat keert de volgorde een beetje om – eigenlijk moet je beginnen met de morele code te definiëren:

Morality (…) is a code of values to guide man’s choices and actions. (Virtue Of Selfishness).

Dan volgen de waarden, die de mens volgens Rand als zijn hoogste en heersende waarden moet beschouwen: rede, doel en eigenwaarde. Deze drie waarden impliceren en vereisen alle deugden van de mens die betreking hebben op de relatie van het bestaan en het bewustzijn: rationaliteit, onafhankelijkheid, integriteit, eerlijkheid, productiviteit en trots.

Nu noemt Van Oudenhoven naast rechtvaardigheid (waar Rand het mee eens zou zijn geweest) ook liefde als deugd. Volgens Rand is liefde echter een emotie!

Een emotie is een reactie op een feit uit de realiteit, een oordeel dat wordt gedicteerd door uw standaarden. Liefhebben is waarderen. De mens die u vertelt dat het mogelijk is te waarderen zonder waarden, iemand lief te hebben die u waardeloos acht, is de mens die u vertelt dat het mogelijk is rijk te worden door te consumeren zonder te produceren, en dat papiergeld even waardevol is als goud.

Bij de emotie voor liefde hoort dus de vraag: liefde voor wie (of wat)? Liefde is dus meer een waarde dan een deugd.

Over moed is Rand nogal vaag – zij rekent het niet tot de hoofddeugden. Bij de deugd “integriteit” schrijft zij dat het (integriteit) de erkenning is van het feit dat:

(…) moed en vertrouwen praktisch noodzakelijk zijn – dat moed de praktische vorm van trouw aan het bestaan is, trouw aan de waarheid, en dat vertrouwen de praktische vorm is van trouw aan het eigen bewustzijn.

Deugden zijn te leren volgens Van Oudenhoven en Rand zou het daar, denk ik, wel mee eens geweest zijn. Vraag is alleen welke deugden. Waarden liggen buiten onszelf, zegt Van Oudenhoven, zoals democratie. Is dat een waarde? Daar hoort dan de vraag bij “Voor wie of wat?”. Aangezien democratie, volgens Chesterton betekent “government by the uneducated” is het duidelijk dat democratie in ieder geval niet steeds tot de keuzes leidt die voor mij persoonlijk nu zo waardevol zijn. Democratie is dan ook meer een norm; iets waar ik mij in heb leren schikken – een soort spelregels voor de “Game of Life”, aan welke speeltafel ik graag zo lang mogelijk mee zou willen spelen, maar om nou te zeggen dat ik de regels zelf zo gemaakt zou hebben, nee. Overigens, in tegenstelling tot wat Van Oudenhoven beweert in het algemeen makkelijk om te zetten in gedrag.

En schoonheid? Volgens Rand moet schoonheid volstrekt objectief beoordeeld kunnen worden:

Values, including beauty, have to be judged as objective, not subjective or intrinsic. (Ayn Rand, question period following Lecture 11 of Leonard Peikoff’s series “The Philosophy of Objectivism” (1976).

Wel een waarde, niet abstract. Al kan ik mij voorstellen dat niet iedereen daar over nadenkt.

In het rijtje deugden dat Van Oudenhoven noemt komen ook nog voor: respect, betrouwbaarheid, zorgzaamheid en openheid. Allemaal “sociale deugden”. Betrouwbaarheid is absoluut een Objectivistische deugd (integriteit en eerlijkheid). Respect? Ik respecteer iemand die zich respectabel gedraagt. Respect kan nooit een recht zijn waar iemand zomaar aanspraak op kan maken. Als ik iemand respecteer, betekent dat ook dat ik iemand waardeer. Daar hoort dus de vraag bij: respect voor wie?

Openheid is Van Oudenhovens favoriete deugd, geïnteresseerd zijn in andere mensen. “Openheid” betekent bij Van Oudenhovens kennelijk “openstaan voor…”. “Ik kan genieten van vreemde mensen en vreemde dingen”, zegt hij. Ik ook – soms. Want sommige mensen zijn gewoon niet zo interessant, althans niet voor mij en met 6 miljard mensen op de wereld moet ik mijn aandacht toch een beetje verdelen. Het zou toch goed zijn als je dat gewoon kon benoemen. Nog een keer John Galt, eh…Ayn Rand:

Vraagt u mij welke morele verplichting ik aan mijn medemensen verschuldigd ben? Geen enkele – behalve de verplichting die ik mijzelf veschuldigd ben, aan materiële objecten en aan het hele bestaan: rationaliteit. (…) Ik zoek en verlang niets anders van hen dan de relaties die zij uit vrije wil met mij willen aanknopen. (…) andersdenkenden laat ik hun eigen gang gaan en ik wijk niet van de door mij uitgestippelde weg af. (…) Ik heb niets te winnen van dwazen of lafaards; ik heb geen enkel voordeel te behalen uit menselijke ondeugden: uit domheid, oneerlijkheid of angst.

Egoïsme, natuurlijk. Maar egoïsme is zo slecht nog niet, zoals ik in een eerder stukje ooit heb geprobeerd uit te leggen aan de hand van Ringer’s “Looking Out for #1. In ieder geval heeft de egoïst als positieve eigenschap dat hij zo druk bezig is zijn eigen leven te leven, dat hij geen tijd heeft anderen lastig te vallen. En daarom voor de laatste keer uit Galt’s Speech:

Welke onenigheden er ook mogelijk zijn, één daad van kwaad mag niemand ooit plegen, de daad die niemand jegens anderen mag begaan en die niemand mag wettigen of vergeven. Zolang de mensheid samen wil leven mag geen enkel mens het initiatief nemen tot – hoort u mij? – niemand mag een begin maken met het gebruik van lichamelijk geweld tegen anderen.

Trackback URL

  1. 1 Comment(s)

  2. By Johannes on Oct 15, 2008 | Reply

    I.p.v. egoisme hanteer ik altijd : persoonlijke verantwoordelijkheid. Dit dekt de lading meer en het voorkomt eindeloze discussies.

    Daarnaast was Ayn Rand tegen pure democratie, maar voor een constitutionele democratie. Democratie leidt niet automatisch tot vrijheid.

Post a Comment

  • Ayn Rand

  • Tag Cloud

  • Recent Posts

  • Pages

  • Recent Comments

  • Archives

  • Categories

  • January 2018
    M T W T F S S
    « Sep    
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
    293031  
  • Subscription Options:

    Subscribe via RSSSubscribe via LinkedInSubscribe via FlickrSubscribe via Google+Subscribe via YouTubeSubscribe via PinterestSubscribe via Tumblr