RSS Feed for This PostCurrent Article

Toneelgroep Amsterdam speelt “The Fountainhead”

Ik heb lang uitgekeken naar de aangekondigde voorstelling van “The Fountainhead” door Toneelgroep Amsterdam. Zaterdag 21 juni kon ik ernaar toe, in de Amsterdamse stadsschouwburg, waar de Rabozaal helemaal vol zat en dat vond ik voor dit stuk toch wel bijzonder. Voor de voorstelling om mij heen kijkend naar al dat publiek vroeg ik mij af: hebben die allemaal Ayn Rand gelezen? Weten zij wat “The Fountainhead” voor een boek is? Ik weet natuurlijk dat ik niet de enige objectivist in Nederland ben, maar dit was niet de eerste voorstelling uit de reeks en ik was nog maar net op tijd om de laatste kaartjes te bemachtigen. Weten al die mensen wat hun te wachten staat?
Ik moet zeggen: na de pauze waren er al de nodige toeschouwers naar huis gegaan en tijdens het tweede deel liepen er nog wat mensen tijdens de voorstelling weg voor wie het kennelijk allemaal te veel werd.

Ayn Rand publiceerde “The Fountainhead” in 1943 en gaf daarmee in romanvorm haar ideeën weer van het individu als schepper van, en verantwoordelijk voor, zijn eigen geluk. Zoals ik op deze website al eerder summier heb betoogd vind ik “The Fountainhead” Rand’s beste boek, veel beter dan “Atlas Shrugged”, maar dat hoef je natuurlijk niet met me eens te zijn. Er is heel wat over Ayn Rand en haar boeken op het web te vinden, dus dat laat ik hier zitten; voor de oningewijde lezer verwijs ik naar deze samenvatting van “The Fountainhead”.

Het was kennelijk – volgens de Volkskrantrecensie van Hein Janssen van 17 juni – een lang gekoesterde wens van Van Hove The Fountainhead tot een toneelstuk te bewerken (het boek werd in 1949 al verfilmd), maar dat is een gewaagde onderneming. Rand’s romans (ik neem voor het gemak hier even “The Fountainhead” en “Atlas Shrugged” onder één noemer en laat haar andere werk voor wat het is) zijn weliswaar hoog gewaardeerd door haar vaste aanhang, maar zijn eigenlijk toch vooral bedoeld om haar filosofie in verhaalvorm weer te geven. Daarmee zijn ze wat mij betreft het best te classificeren als “agitprop“, ook al is dat woord interessant genoeg verbonden met communistische propaganda, heel duidelijk níet Rand’s kopje thee. Puur literair gezien zijn er wel betere boeken te noemen, maar Rand lees je in de eerste plaats om wat ze te zeggen heeft en dat is, volgens mij, heel wat.

In het begin van bovengenoemde Volkskrant-recensie lezen we de volgende ietwat merkwaardig lopende zin:

Een waagstuk uiteraard omdat deze ideeënroman van ruim 700 pagina’s allerlei kanten uitwaaiert en thema’s behandelt.

De zin eindigt zo in de lucht, dat ik vermoed dat in ieder geval bij Janssen op het moment dat hij dit schreef de gedachten allerlei kanten uitwaaierden. Dat er thema’s behandeld worden lijkt mij op zich voor een ideeënroman niet zo vreemd. Maar dat Janssen hier het meervoud gebruikt doet vermoeden dat hij het boek van Rand niet gelezen heeft: Rand heeft namelijk maar één thema: de scheppende mens tegenover de parasiet, de “tweedehandsmens”. (Rand wilde het boek aanvankelijk “Second Hand Lives” noemen, maar haar uitgever wees haar erop dat dat het accent verlegd zou hebben naar de karakters in het boek waar Rand nu juist stelling tegen wilde nemen).
Aangezien er maar één thema is en ook Rand’s karakters bijna karikaturaal zijn in hun uitvergroting van volgens Rand gewenste en ongewenste eigenschappen (ik schreef al dat het puur literair gezien ook weer niet zó’n geweldig goed boek is), is “The Fountainhead” als toneelstuk helaas niet erg boeiend. Het monothematische van The Fountainhead maakt dat alles, maar dan ook echt álles wat gezegd wordt steeds weer een herhaling is van de mantra’s van Rand; in het boek vond ik dat indertijd (het is zeker vijftien jaar geleden dat ik het gelezen heb) het meest irritant bij de dialogen tussen Howard Roark en Gail Wynand. In de toneelbewerking van Koen Tachelet was het op die plaatsen aardig – hoewel niet helemaal – weggewerkt, maar het kwam natuurlijk op genoeg andere plaatsen nog onverminderd boven. Zoals bij Ellsworth Toohey, als hij, nog één keer met een aanhaling van Hein Janssen’s recensie in de Volkskrant,”omstandig zijn zegje doet”.

De website van het Holland Festival juicht “Sterrencast speelt Ayn Rands tijdloze bestseller”. En, kijkend naar de namen, het ís ook een ster-bezetting. Maar waren zij in staat van Rand’s ééndimensionale karakters mensen van vlees en bloed te maken? Gesteld dat dat de bedoeling is, natuurlijk. Het Parool kopt: “Ivo van Hove maakt van Ayn Rands ideeële figuren echte mensen”, NRC gaat nog een stapje verder: “Van Hove maakt heilige menselijk”. Dat “heilige” slaat, neem ik aan, op Howard Roark, Rand’s Messias. Dat is natuurlijk lovend, maar het is helaas niet wat ik zag.
Acteur Ramsey Nasr zet Roark neer als wat we tegenwoordig een autist zouden noemen. Gepassioneerd voor de architectuur, jawel, maar dan ook alleen dat. Wel zien we hem vrij laat in de voorstelling met Gail Wynand een biertje drinken.
Halina Reijn – in het algemeen niet mijn favoriete actrice, maar in dit stuk om haar uiterlijk waarschijnlijk de juiste keus – speelt haar rol van Dominique Francon als een neurotisch typje, en haar getuigenis in het proces om de Stoddard Temple doet ze met die irritante “maniertjes” die je steeds vaker bij jonge actrices ziet en die – denk ik – voortkomen uit de GTST-school. Interpretatie van Van Hove neem ik aan; ik had mij Dominique uit het boek voorgesteld als een sterke vrouw, zoals ze later in de voorstelling ook naar voren komt. Daarmee is ze dan wel weer het enige karakter dat zich tijdens de voorstelling ontwikkelt.
Verwarrend, zeker in het begin, vond ik dat Hugo Koolschijn zowel Guy Francon als Henry Cameron speelde; stond hij links op het toneel bij Peter Keating dan was hij Francon, stond hij rechts bij Roark dan was hij Cameron. Ik ken het boek vrij goed; maar zal de Ayn Rand novice dit allemaal zo snel door hebben gehad? Interpretatie van Van Hove? Het moet wel, want ik neem aan dat dit geen bezuiniging is geweest.
Robert de Hoog vond ik als Steven Mallory ietwat gechargeerd overkomen en ook Tamar van den Dop als Catherine Halsey was net iets té veel het simpele gansje – niet erg geloofwaardig. Zeer goed vond ik echter Hans Kesting/Gail Wynand: het prototype van de geslaagde (en ietwat gestresste) zakenman.

De voorstelling is multimediaal vormgegeven en dat is het sterke punt, misschien zelfs wel de redding van deze voorstelling. Je moet echt je aandacht erbij houden! Op een gigantisch speelveld worden de scenes soms simultaan gespeeld, met muziek die live wordt uitgevoerd en projecties die onder andere laten zien wat Roark als architect allemaal ontwerpt. Dat Ayn Rand zich bij haar creatie van Howard Roark heeft laten inspireren door de architect Frank Lloyd Wright is hier goed te zien; zo zie je min of meer voor je ogen het huis Fallingwater ontstaan. De muziek zal wel niet helemaal naar Rand’s smaak zijn geweest. De drukpers op het eind is bijzonder – waar vind je die nog – en de enorme hoeveelheid bandrecorders die ik steeds zag meelopen als Gail Wynand sprak. Ik denk nog even na over de betekenis hiervan, maar ik heb al heel lang geen echte bandrecorder meer gezien!
Echt bijzonder – zonder ironie 🙂 – was de vernietiging van Cortlandt Homes: adembenemend uitgebeeld. Een knap staaltje theatertechniek.
Ik was voor de voorstelling ook erg benieuwd naar hoe het begin zou worden uitgebeeld:

HOWARD ROARK LAUGHED. He stood naked at the edge of a cliff. The lake lay far below him. A frozen explosion of granite burst in flight to the sky over motionless water. The water seemed immovable, the stone flowing. The stone had the stillness of one brief moment in battle when thrust meets thrust and the currents are held in a pause more dynamic than motion. The stone glowed, wet with sunrays

De scene gaat nog even door, en eindigt acht alinea’s verder met een duik van Roark in het meer.
Hoe gaan ze dat vormgeven, dacht ik. Het naakt zal wel geen probleem zijn, maar die rots en het meer?
De oplossing was eenvoudig en doeltreffend: Nasr komt op, gaat zitten aan zijn bureau voor op het podium en begint de eerste alinea’s voor te lezen uit de Nederlandse vertaling. Voor het geval je denkt dat dit saai is: dat is het niet, want al tijdens het lezen gaat er verderop op het toneel van alles draaien, zodat in hoog tempo de eerste honderd bladzijden afgewerkt worden. Dat schiet lekker op, want er is nog een lange avond te gaan.
Dan zijn er de seksscènes. Er is altijd veel te doen geweest om de seks in de boeken van Ayn Rand en vooral om de beruchte “rape by engraved invitation”-scene, de enige scène die volgens mij essentieel is voor het verhaal – wat je er ook verder van vindt. Al deze scenes werden expliciet, maar wat mij betreft niet aanstootgevend in beeld gebracht; het hadden er alleen wat minder mogen zijn.

Wat ik heel erg in de voorstelling gemist heb is humor.
Rand had helaas geen humor; het zit in geen van haar boeken, het zit niet in dit boek en het zit dan ook niet in deze voorstelling, of het moet de

***spoiler alert***

act zijn geweest rond het te vroeg oplichtende “Pauze”-bord.
Waarvan ik serieus dacht dat het echt fout ging in de voorstelling.
tot het

***nog een spoiler alert***

aan het eind nog eens gebruikt werd, om “Roark’s Speech” in te leiden.

Een hele goeie grap, helemaal mijn gevoel voor humor of op zijn minst voor ritme in de kunst.
Eén grap op vier uur mooi, maar bloedserieus theater.

Yernaz Ramautarsing, Nederlands meest spraakmakende objectivist van dit moment, schrijft op zijn Facebookpagina naar aanleiding van de recensie in Het Parool:

Ik zou nog willen toevoegen dat een seksscene of twee minder en iets meer ruimte voor filosofie de uitvoering nog beter had gemaakt

Dat ben ik dus met hem eens waar het de seksscènes betreft; maar nóg meer ruimte voor filosofie? Deze voorstelling moet je – InMyHonestOpinion – zien als een lezing over de filosofie van Ayn Rand – “The Virtue of Selfishness”. Een bijzonder fraai vormgegeven lezing, dat wel. Ik kan wel wat hebben op dat gebied en ik “ken mijn Ayn Rand”. Ik heb de hele voorstelling op het puntje van mijn stoel gezeten, kijkend naar wat er vertoond en luisterend naar wat er gezegd werd, verheugd dat ik na vijftien jaar nog eens in sneltreinvaart door dat boek mocht gaan – er is nog zoveel meer te lezen dan Ayn Rand – en ik wist bijna alles nog, soms zelfs woordelijk.
Maar dat geldt voor míj.
De onvoorbereide theaterbezoeker, die denkt een avondje uit te gaan naar “het toneel” en voor wie deze voorstelling de eerste kennismaking met de ideeën van Ayn Rand is, heeft een zware avond voor de boeg.

Trackback URL

  1. 2 Comment(s)

  2. By Hans van den Berg on Sep 2, 2014 | Reply

    Geen humor in The Fountainhead? Ik heb gelezen van juf Rand dat ze geen gevoel voor humor zou hebben, maar als dat waar is (het lijkt me onmogelijk) heeft ze dat in dit bizarre boek goed verborgen weten te houden. Lees bijvoorbeeld de scène waar op een feest van architecten beschreven wordt hoe ze verkleed zijn als hun eigen creaties. P.G. Wodehouse zou het haar niet verbeterd hebben, en dat geldt ook voor de namen van de heren architecten. Haar filosofische beschouwingen zijn wonderlijk divers, onbegrijpelijk en (uiteindelijk) naar. Wat is dit een vreemd boek, en wat zegt het veel over de puberale aard van veel Amerikanen dat ze deze dame zo hoog op het zadel hebben gehesen. Jammer overigens dat de voorstellingen allemaal vol zitten.

  3. By Evert on Nov 8, 2014 | Reply

    Gelukkig kwam de toneelgroep ook naar Rotterdam en waren de kaartjes maanden van te voren al in mijn bezit. Het boek was inmiddels al verslonden. Vier uur lang gekluisterd aan de stoel gezeten, fantastisch. De inzet van multimedia gaf het stuk en goede dimensie en was een slimme zet. Dat Howard als autist werd neergezet viel me mee, maar ik vind dan ook dat autisme te negatief wordt benaderd. Dan moet er ook een diagnose voor over-sociale mensen komen, maar dat is schijnbaar niet erg. Dan stel ik het label ‘parasiet’ voor, om in Ayn Rand’s gedachtengoed te blijven.
    Zelf vroeg ik me ook af hoeveel bezoekers stilstonden bij de uitgedragen filosofie. Je kon er toch niet omheen en het is geen alledaags gedachtengoed. Toch viel het in Rotterdam mee qua aantal toeschouwers wat vroegtijdig vertrok. Misschien door de media aandacht of de waardering voor het gedachtengoed.

Post a Comment

  • Ayn Rand

  • Tag Cloud

  • Recent Posts

  • Pages

  • Recent Comments

  • Archives

  • Categories

  • November 2017
    M T W T F S S
    « Sep    
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    27282930  
  • Subscription Options:

    Subscribe via RSSSubscribe via LinkedInSubscribe via FlickrSubscribe via Google+Subscribe via YouTubeSubscribe via PinterestSubscribe via Tumblr